Μάρκος Πατσίκας: Απαθανατίζοντας με το φακό τη συλλογική μας μνήμη (του Μιχάλη Πιτένη)

“Η πόλη όμως δεν φανερώνει το παρελθόν της, το περιλαμβάνει όπως τις γραμμές ενός χεριού, γραμμένο στις γωνιές των δρόμων, στις γρίλιες των παραθυριών, στις κουπαστές των κλιμακοστασίων

, στις αντένες των αλεξικέραυνων, στα κοντάρια των λαβάρων, το κάθε κομμάτι χαραγμένο με τη σειρά του από γρατζουνίσματα, πριονίσματα, εγκοπές, βίαια χτυπήματα.”  Ίταλο Καλβίνο, «Οι αόρατες πόλεις».

Οι άνθρωποι, οι δρόμοι, τα κτίρια, πολλά απ’ ό,τι αφήσαμε πίσω μας, όλα ψηφίδες της συλλογικής αλλά και της προσωπικής μνήμης, επανέρχονται στο παρόν χάρη στην έκθεση φωτογραφίας του Μάρκου Πατσίκα που φιλοξενείται στον εκθεσιακό χώρο της Κοβενταρείου Δημοτικής Βιβλιοθήκης Κοζάνης, μετά από πρωτοβουλία του Συλλόγου Φίλων της Κ.Δ.Β.Κ.

Στιγμές δύο δεκαετιών, του 70 και του 80, της πόλης μας, της Κοζάνης, μακρινές αλλά αξέχαστες για όσους τις ζήσαμε, αποτυπωμένες σε 120 φωτογραφίες, ασπρόμαυρες και έγχρωμες. Φωτογραφίες που η κάθε μια τους αφηγείται και μια ιστορία, είτε απεικονίζει πρόσωπα είτε τοπία. Η δύναμη της εικόνας που καταφέρνει να γυρίσει το χρόνο πίσω και να σε κάνει να νιώσεις πως περπατάς και πάλι στους ίδιους σκονισμένους δρόμους, δίπλα σε σπίτια που έρχονται από πολύ παλιά και σιγά σιγά φθίνουν για να δώσουν τη θέση τους στους διαδόχους τους που θα εξυπηρετήσουν τις σύγχρονες ανάγκες αλλά και τις τάσεις της εποχής τους.

Έτυχε να συναντήσω το Μάρκο πολλές φορές εκείνα τα χρόνια σε κάποιο στενό, στα σοκάκια που ακόμα επιβίωναν στις γειτονιές, στον κεντρικό πεζόδρομο, στην πλατεία, στη λαϊκή αγορά που ξεκινούσε απ’ τη Λασσάνη και εκτείνονταν μέχρι τη Γιτιά. Ευγενικός, μετρημένος, μειλίχιος, με αχώριστο σύντροφο πάντα τη φωτογραφική του μηχανή. Ομολογώ πως δεν ήμουν τότε σε θέση ν’ αξιολογήσω ότι ο φακός του δεν απαθανάτιζε απλώς στιγμιότυπα αλλά έπαιζε και το ρόλο του θεματοφύλακα της μνήμης της πόλης. Δεν συγκέντρωνε απλώς υλικό, μάζευε όσα βιαζόμασταν να προσπεράσουμε σε μια καθημερινότητα που κινούνταν με γρήγορους ρυθμούς και άλλαζε διαρκώς. Έτσι κατάφερε να γίνει συλλέκτης μερικών από τις αναμνήσεις μας και χορηγός μιας πολύτιμης παρακαταθήκης που συνεισφέρει κι άλλο σημαντικό υλικό για την καλύτερη δυνατή εξιστόρηση της διαδρομής της πόλης μας.

Πολλές απ’ τις φωτογραφίες του Μάρκου Πατσίκα έχουν την αξία ενός έργου τέχνης. Σε πείθουν ότι δεν τραβήχτηκαν βιαστικά ούτε με τη λογική της απλής διεκπεραίωσης. Πριν ακουστεί το κλικ της μηχανής ο φωτογράφος εστίασε, μελέτησε, αναζήτησε τις κρίσιμες λεπτομέρειες και πάτησε το κουμπί μόλις αισθάνθηκε πως θα μπορούσε να πετύχει το ποθητό αποτέλεσμα. Κι αυτό το βλέπουμε στις ρυτίδες των προσώπων που σου δίνουν την εντύπωση ότι αν τις αγγίξεις με το δάχτυλο θα μπορέσεις να μετρήσεις και το βάθος τους, στα βλέμματα που καθώς σε κοιτούν είναι σαν να σου μιλούν. Το εντοπίζουμε στις φωτογραφίες με τα πλήθη όπου θαρρείς πως ακούς τα συνθήματα ή τις φωνές τους, στα κτίρια όπου είσαι έτοιμος ν’ απλώσεις το χέρι και ν’ ανοίξεις την πόρτα τους, στους δρόμους όπου

φοβάσαι μη σκονιστείς ή βουλιάξεις μέχρι τον αστράγαλο στη λάσπη, στο χιόνι που σ’ αναγκάζει να σηκώσεις το γιακά του πανωφοριού και να ζεστάνεις τα χέρια κάτω απ’ τις μασχάλες σου.

Οι φωτογραφίες του Μάρκου δεν περιλαμβάνουν το άπαν των στιγμών απ’ τις δεκαετίες του 70 και του 80. Πώς θα μπορούσε άλλωστε να το πετύχει αυτό ένας και μόνο άνθρωπος; Ωστόσο, είναι το εισιτήριο για ένα ταξίδι στο παρελθόν και μια αρκετά εμπεριστατωμένη ξενάγηση για πάρα πολλά απ’ όσα αφήσαμε πίσω μας.