Περι-διαβάζοντας_Νο8: G. Rockhill. «Ποιος πλήρωσε του αυλητές του Δυτικού Μαρξισμού;» | Επιμέλεια κειμένου: Παύλος Μουρουζίδης Πηγή: Engineering & Socialism

Το βιβλίο του Gabriel Rockhill «Who Paid the Pipers of Western Marxism?» (2025) υποστηρίζει

ότι ο «Δυτικός Μαρξισμός» (π.χ. Σχολή της Φρανκφούρτης) χρηματοδοτήθηκε και προωθήθηκε από την άρχουσα τάξη και την CIA για να δημιουργήσει μια «ακίνδυνη» αριστερά, αποκομμένη από την ταξική πάλη, που λειτούργησε ως αντίβαρο στον υπαρκτό σοσιαλισμό. Ο Rockhill, μέσω αρχειακής έρευνας, επιχειρεί να αποκαλύψει πώς ο «Δυτικός Μαρξισμός» αποτέλεσε συστατικό στοιχείο του «πνευματικού πολέμου» κατά του επαναστατικού μαρξισμού. Υποστηρίζει ότι η CIA και δυτικά ιδρύματα προώθησαν μια μορφή ακαδημαϊκού, αποπολιτικοποιημένου μαρξισμού που δεν απειλούσε το καπιταλιστικό status quo. Το βιβλίο επικεντρώνεται στο πώς οι θεωρητικοί της Σχολής της Φρανκφούρτης ανέπτυξαν μια μορφή «κριτικής θεωρίας» που συχνά στρεφόταν ενάντια στα σοσιαλιστικά κράτη, υπηρετώντας τις ανάγκες της δυτικής ηγεμονίας. Στόχος του Rockhill είναι να διασαφηνίσει το ιμπεριαλιστικό εποικοδόμημα, να επανανομιμοποιήσει τις μαρξιστικές αναλύσεις του πολιτισμού που δεν περιορίζονται στα όρια του λεγόμενου «πολιτιστικού μαρξισμού», τον αντι-ιμπεριαλιστικό μαρξισμό και την ιστορική εμπειρία του Παγκόσμιου Νότου, προκειμένου να συμβάλει στον αναπροσανατολισμό της αριστερής πολιτικής.

Το ιμπεριαλιστικό εποικοδόμημα

Εποικοδόμημα είναι το σύστημα των θεσμών και των πρακτικών που προκύπτει από την οικονομική βάση μιας κοινωνίας και συμβάλλει στη διαιώνισή της, και συνεπώς των ταξικών σχέσεών της. Μερικές φορές χρησιμοποιείται ως συνώνυμο της ιδεολογίας. Σύμφωνα με την οξυδερκή ανάλυση του Μαρξ, το εποικοδόμημα αποτελείται από δύο αλληλένδετες συνιστώσες:

1. Τον πολιτικό – νομικό μηχανισμό ο οποίος συγκεντρώνεται στο κράτος.
2. Τον πολιτιστικό μηχανισμό, ο οποίος μορφοποιεί την κοινωνική συνείδηση.

Κατά το πέρασμα στην εποχή του ιμπεριαλισμού, καθώς η ταξική ανισότητα γινόταν όλο και πιο πολωμένη, και τα έθνη εισέρχονταν σε ενδοϊμπεριαλιστικές αντιπαλότητες υπό το μονοπωλιακό καπιταλισμό, τα αστικά κράτη βασίζονταν όλο και περισσότερο στους «ανθρώπους των σκιών». Οι μυστικές επιχειρήσεις ήταν ιδιαίτερα σημαντικές για το ειδικό υπόδειγμα οικοδόμησης «αυτοκρατορίας» που αναπτύχθηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι οποίες αναδείχθηκαν από το Β’ ΠΠ ως η ηγετική ιμπεριαλιστική δύναμη. Όταν άρχισαν να σπάνε σοβαρά τις αλυσίδες του ιμπεριαλισμού το 1917 και να απομακρύνουν χώρες από την παγκόσμια ιμπεριαλιστική τάξη πραγμάτων, οι μυστικές υπηρεσίες απέκτησαν ακόμη μεγαλύτερη σημασία για τη διεξαγωγή και επιχειρήσεων ψυχολογικού πολέμου με σκοπό τη δημιουργία εχθρότητας προς τους αντιιμπεριαλιστές με στόχο την ανατροπή των επαναστατικών σοσιαλιστικών καθεστώτων.

Από τη μία πλευρά, έπρεπε να χτίσει την ηγεμονία του όταν ο ιμπεριαλισμός έχανε έδαφος, διεξάγοντας έναν επιθετικό παγκόσμιο πόλεμο κατά του κομμουνισμού. Από την άλλη πλευρά, έπρεπε να διατηρήσει την ιδεολογική του παράδοση της άρνησης του ηγεμονισμού και να φαίνεται ότι προωθεί τη δημοκρατία, τον αντιφασισμό και την αποαποικιοποίηση. Έτσι εξηγείται γιατί ο ιμπεριαλισμός των ΗΠΑ, έχει βασιστεί περισσότερο σε μυστικές επιχειρήσεις, από οποιαδήποτε προηγούμενη αυτοκρατορία.

            Αντί να βασίζεται αποκλειστικά, ή κυρίως, σε στρατιωτικές αποστολές για την άμεση υποταγή χωρών, για την πρόκληση μιας φαντασμαγορικής ιδεολογικής σύγχυσης, έχει χρησιμοποιήσει:

• προπαγάνδα,
• ψυχολογικό πόλεμο,
• μυστικές επιχειρήσεις,
• στοχευμένες δολοφονίες,
• υβριδικό πόλεμο,
• πόλεμο δι’ αντιπροσώπων,
• νεοαποικιοκρατία,
• μη κυβερνητικές οργανώσεις,
• εκλογικές παρεμβάσεις

και πολλούς άλλους έξυπνους μηχανισμούς α λα Hollywood, για να επιτύχει τους στόχους τους, ελαχιστοποιώντας παράλληλα τις αντιδράσεις για αυτές τις ενέργειές τους.

 

Ο πολιτιστικός μηχανισμός.

Η 2η συνιστώσα του εποικοδομήματος είναι ο πολιτιστικός μηχανισμός, δηλαδή το υλικό σύστημα πολιτιστικής παραγωγής, κυκλοφορίας και κατανάλωσης, καθώς και το σύστημα πολιτιστικού ελέγχου που διαμορφώνει την κοινωνική συνείδηση. Μέσα στον πολιτιστικό μηχανισμό λαμβάνει χώρα η ακαδημαϊκή ζωή, αλλά και η διανοητική εργασία. Ο πολιτισμός εδώ νοείται με την ευρύτερη έννοια, συμπεριλαμβάνοντας όλες τις δραστηριότητες που σχηματίζουν την ανθρώπινη ύπαρξη [λογική, ψυχολογική, πολιτισμική].

Στην εποχή του ιμπεριαλισμού, ο πολιτισμός —συμπεριλαμβανομένου, φυσικά, του διανοητικού πολιτισμού— είναι μια άκρως πειθαρχημένη σφαίρα παραγωγής και κατανάλωσης που βρίσκεται υπό την κυριαρχία της τάξης των ιδιοκτητών, μιλάνε για ελευθερία και ανοικτότητα, ενώ διακριτικά αυτή η σκηνή ελέγχεται ολοκληρωτικά από τα παρασκήνια. Δεδομένης της μοναδικής φύσης της οικοδόμησης του ιμπεριαλισμού των ΗΠΑ, ο πολιτιστικός μηχανισμός συγκαλύπτει τις ιμπεριαλιστικές εκμεταλλεύσεις του, ενώ παράλληλα κατασκευάζει επιμελώς κοσμοθεωρίες που εξυπηρετούν τα συμφέροντα της άρχουσας τάξης.

Κριτική στον «πολιτιστικό μαρξισμό».

O πολιτιστικός μαρξισμός προτιμά να επικεντρώνεται κυρίως στον πνευματικό πολιτισμό και, πιο συγκεκριμένα, στον αστικό πνευματικό πολιτισμό, απορρίπτει την ανάλυση του φυσικού κόσμου, καθώς και κάθε σοβαρή ενασχόληση με την πολιτική οικονομία.

Ο πολιτιστικός μαρξισμός είναι, φυσικά, επικριτικός απέναντι στην καπιταλιστική κοινωνία και τις διεστραμμένες επιπτώσεις της στον πνευματικό πολιτισμό, και έχει επίσης αναλάβει την κριτική της βιομηχανίας του πνευματικού πολιτισμού. Ωστόσο, τείνει να επικεντρώνεται στην εμπειρία του καταναλωτή, ιδιαίτερα από τα μεσαία στρώματα, και δεν αναπτύσσει μια πολιτική οικονομία του πολιτισμού που να εντάσσεται στον πολιτιστικό μηχανισμό των ιμπεριαλιστικών κρατών, ούτε εξετάζει την ταξική πάλη για την ανάπτυξη ενός σοσιαλιστικού πολιτισμού. Στην πραγματικότητα, ορισμένες μορφές «πολιτιστικού μαρξισμού», όπως αυτές των Adorno και Horkheimer, υμνούν επιλεγμένες μορφές αστικού πνευματικού πολιτισμού ως φορείς μιας ελευθεριακής υπόσχεσης. Ωστόσο, δεν εξηγούν ποτέ με σαφήνεια πώς ένα ποίημα του Baudelaire, ένα κομμάτι ατονικής μουσικής ή ένα θεατρικό έργο του Beckett συνδέονται συγκεκριμένα με ένα σημαντικό κοινωνικό μετασχηματισμό, και τα γραπτά τους για αυτά τα θέματα διακινούν ανοιχτά διάφορες μορφές μαγικής σκέψης.

Αρχειακά τεκμήρια: Ο πόλεμος των διδασκαλιών/δογμάτων [Doctrinal Warfare].

Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες συλλογές εγγράφων, είναι εκείνη του Συμβουλίου Ψυχολογικής Στρατηγικής (Psychological Strategy Board, PSB, 1951). Ένα από τα πράγματα που επισημαίνουν πολύ συχνά σε αυτά τα έγγραφα, είναι το εξής: «Μακροπρόθεσμα, η πένα είναι πολύ πιο επιδραστική από το σπαθί». Ο ιδεολογικός πόλεμος αναγνωρίζεται ως πιο σημαντικός από οποιαδήποτε μορφή άμεσου στρατιωτικού πολέμου, επειδή είναι ο πρωταρχικός πόλεμος, ο πόλεμος για τις καρδιές και τους νόες, στο πλαίσιο του οποίου εντάσσονται οι στρατιωτικοί πόλεμοι και οι άμεσες εκστρατείες αυτού του είδους.

Υπάρχει, επίσης, ένα ενδιαφέρον υπόμνημα του PSB του 1952 στο οποίο τονίζουν σχετικά με τον ιδεολογικό πόλεμο ότι «δε μπορούμε να αναμένουμε να υπονομεύσουμε τον εχθρό εάν δε μπορούμε καν να μιλήσουμε τη γλώσσα του. […] Πρέπει να χρησιμοποιήσουμε μαρξική ορολογία αναφοράς». Το εξηγούν λεπτομερέστερα: Χρειάζονται «επιθέσεις κατά της κομμουνιστικής ιδεολογίας ανεπτυγμένες με μαρξιστική ορολογία». Αναγνώρισαν πολύ ρητά την ανάγκη για μια μαρξιστική διανόηση που να υιοθετεί την ορολογία και να χρησιμοποιεί τα σύμβολα του μαρξισμού, αλλά να είναι εντελώς αντικομμουνιστική και να προσπαθεί να αποδείξει ότι ο πραγματικά υπάρχων σοσιαλισμός δε συμμορφώνεται με τις πραγματικές αρχές του μαρξισμού —ή αυτό που συχνά αποκαλούν σε ορισμένα έγγραφα «αυθεντικό μαρξισμό». Επίσης, υποστήριξαν την υπεράσπιση της δυτικής κοινωνίας με μαρξιστική ορολογία. Ήθελαν να δημιουργήσουν ένα ιδεολογικό περιβάλλον στο οποίο οι άνθρωποι θα μπορούσαν να παραμείνουν προσκολλημένοι στον μαρξισμό και, παρ’ όλα αυτά, να αποδεχθούν τη θεμελιώδη ιδεολογική δοξασία του ιμπεριαλισμού.

Η Σχολή της Φρανκφούρτης

Στο β’ μισό του βιβλίου, η προσοχή στρέφεται στη «Σχολή της Φρανκφούρτης για την Κριτική Θεωρία [σύστημα κριτικών ιδεών]» ως έναν από τους θεμελιώδεις συντελεστές της παράδοσης που είναι γνωστή ως Δυτικός Μαρξισμός.

Αν διαβάσετε το βιβλίο, θα μάθετε ότι ο Adorno και ο Horkheimer ταύτιζαν ανοιχτά τον κομμουνισμό με το φασισμό. Συμμετείχαν άμεσα στον αντικομμουνιστικό πολιτιστικό Ψυχρό Πόλεμο που διεξήγαγαν οι ιμπεριαλιστικές δυνάμεις, συνεργαζόμενοι με το Συνέδριο για την Πολιτιστική Ελευθερία, ακόμα και μετά την αποκάλυψη ότι ήταν μια οργάνωση – βιτρίνα της CIA. Ο Adorno και ο Horkheimer υπερασπίστηκαν, επίσης, την ιμπεριαλιστική εισβολή του 1956 στην Αίγυπτο από το Ισραήλ, τη Βρετανία και τη Γαλλία. Αναφέρθηκαν στον Nasser, έναν από τους εξέχοντες αντιαποικιακούς ηγέτες του Κινήματος των Αδεσμεύτων, ως «φασιστικό αρχηγό που συνωμοτεί με τη Μόσχα». Αυτό ακολουθεί άμεσα τις μορφές προπαγάνδας που διαδίδονταν απευθείας από το Information Research Department της Μ. Βρετανίας. Ο Horkheimer, μάλιστα, εξέφρασε ανοιχτά την υποστήριξή του στο ιμπεριαλιστικό σχέδιο στο Βιετνάμ, υποστηρίζοντας ότι στις ΗΠΑ, όταν είναι απαραίτητο να διεξαχθεί ένας πόλεμος, δεν είναι τόσο θέμα άμυνας της πατρίδας, αλλά ουσιαστικά θέμα υπεράσπισης του συντάγματος, υπεράσπισης των δικαιωμάτων του ανθρώπου.

Αυτοί οι λεγόμενοι «μαρξιστές» υποστηρίζονταν ανοιχτά από την καπιταλιστική άρχουσα τάξη, ιδιαίτερα από το Ίδρυμα Ροκφέλερ [Rockefeller Foundation]. Ο μακροβιότερος διευθύνων σύμβουλος της Σχολής της Φρανκφούρτης από το 1975 έως το 2001 ήταν ένας άνδρας με το όνομα Ludwig von Friedberg, ο οποίος είχε περάσει περισσότερο χρόνο ως ναζί παρά ως πρώην ναζί πριν αρχίσει να εργάζεται στη Σχολή της Φρανκφούρτης, και είναι μόνο ένα παράδειγμα από πολλά άλλα που εντάχθηκαν στην ηγεσία.

Herbert Marcuse

Μαθαίνουμε επίσης, ότι ο Herbert Marcuse παραποίησε τη σχέση του με την Κεντρική Υπηρεσία Πληροφοριών (CIA). Όχι μόνο διατηρούσε τακτική αλληλογραφία μαζί τους σχετικά με το έργο που πραγματοποιούσε —ως ο κορυφαίος, σύμφωνα με τουλάχιστον έναν ερευνητή, εμπειρογνώμονας σε θέματα κομμουνισμού στο Υπουργείο Εξωτερικών των ΗΠΑ [US State Department]— αλλά συμμετείχε επίσης στη σύνταξη και στις συζητήσεις για τουλάχιστον 2 Εθνικές Εκτιμήσεις Πληροφοριών [National Intelligence Estimates], που αποτελούν την υψηλότερη μορφή πληροφοριών για την κυβέρνηση των ΗΠΑ, έγινε ο πνευματικός ηγέτης του «Marxism-Leninism Project», ενός τεράστιου διεθνούς προγράμματος που διοργανώθηκε από το Ίδρυμα Ροκφέλερ με σκοπό να δυσφημίσει τον μαρξισμό-λενινισμό και να ενισχύσει αυτό που μπορούμε να ονομάσουμε δυτικό μαρξισμό.

Υπόμνημα του Συμβουλίου Ψυχολογικής Στρατηγικής (Psychological Strategy Board), 1952.

Παρά τη βραχύβια ύπαρξη και λειτουργία του Συμβουλίου Ψυχολογικής Στρατηγικής (Psychological Strategy Board, PSB), έθεσε τα θεμέλια πολλών πτυχών του διεθνούς ψυχολογικού πολέμου κατά του κομμουνισμού.

Το παραπάνω υπόμνημα του PSB έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για 2 τουλάχιστον λόγους.

Α. Επιμένει στη σημασία της κατασκευής και προώθησης «επιθέσεων εναντίον της κομμουνιστικής ιδεολογίας ανεπτυγμένων με μαρξιστική ορολογία», συμπεριλαμβανομένων:

1. Επιθέσεων στις «βασικές αρχές/παραδοχές», όπως ο υλισμός και η διαλεκτική, καθώς και
2. επιθέσεων στη «σταλινική διαστρέβλωση του Μαρξ, πάλι με μαρξική ορολογία, αλλά υποθέτοντας [εδώ] ότι οι βασικές αρχές/παραδοχές είναι σωστές».

Ομοίως, υποστηρίζει την «υπεράσπιση [απολογητική] της δυτικής κοινωνίας με μαρξιστική ορολογία» η οποία στοχεύει στους «διανοούμενους παντού» οι οποίοι έχουν μολυνθεί από τη μαρξιστική κοσμοθεωρία.

Β. Αυτό το υπόμνημα ρίχνει φως στη σημασία που έχει η άμεση αλλά συγκεκαλυμμένη κρατική εμπλοκή στην επιχορήγηση της παραγωγής και της διανομής δημοσιεύσεων αυτής της γραμμής. Αυτές οι τακτικές βοηθούν να εξηγηθεί η χρηματοπιστωτική υποστήριξη του αστικού κράτους για αντικομμουνιστικές «μαρξιστικές» συζητήσεις συμβιβασμένες με τον καπιταλισμό έως και ανοιχτής υποστήριξης στον ιμπεριαλισμό, τα οποία είναι χαρακτηριστικά γνωρίσματα του Δυτικού Μαρξισμού.

Υπόμνημα του Συμβουλίου Ψυχολογικής Στρατηγικής (Psychological Strategy Board), 1953.

Ένα από τα πράγματα που ισχυρίζονται [τα υπομνήματα του Psychological Strategy Board] είναι ότι «Η παραγωγή δογμάτων δεν περιορίζεται σε πολιτικές και φιλοσοφικές αναλύσεις. Όλοι οι τομείς διανοητικών και πολιτιστικών ενδιαφερόντων, από την ανθρωπολογία και την καλλιτεχνική δημιουργία μέχρι την κοινωνιολογία και την επιστημονική μεθοδολογία, εμπίπτουν στο εύρος του προγράμματος του πολέμου των δογμάτων/διδασκαλιών [doctrinal program]». [Doctrinal Warfare]. Αυτό που επιδιώκουν είναι η πλήρης κυριαρχία στον ιδεολογικό τομέα.

Ένα από τα πράγματα που επισημαίνουν πολύ συχνά σε αυτά τα έγγραφα [της συλλογής του Συμβουλίου Ψυχολογικής Στρατηγικής (Psychological Strategy Board, PSB)] είναι το εξής: «Μακροπρόθεσμα, η πένα είναι πολύ πιο επιδραστική από το σπαθί».

 

Επιμέλεια κειμένου: Παύλος Μουρουζίδης Πηγή: Engineering & Socialism