Περιδιαβάζοντας Νο11: Χιλιαστικοί αγώνες και κοινοτικός μεσσιανισμός κατά το Μεσαίωνα | του Παύλου Μουρουζίδη
Περιδιαβάζοντας Νο11:
[Σύντομη παρουσίαση του βιβλίου του Νόρμαν Κον: «Αγώνες για την έλευση της χιλιετούς βασιλείας του Θεού: επαναστάτες χιλιαστές και μυστικιστές αναρχικοί του μεσαίωνα», (2006), εκδόσεις Νησίδες]
Σύμφωνα με μελέτες της ιστορίας των θρησκειών (Ν. Κον, Κορδάτος), η καταγωγή των πρώτων επαναστατικών ιδεών είναι, αναπόφευκτα, μεσσιανική και εντοπίζεται στις χιλιαστικές αιρέσεις και ιδιαίτερα στις απόπειρες αναβίωσης των πρώτων χριστιανικών κοινοτήτων κατά το μεσαίωνα. Η γεωργική ζωή, παρά τη βελτίωση των τεχνικών μέσων, παρέμενε σκληρή κι επισφαλής, τα πλήθη των γεωργών ζούσαν πάντα στα όρια της επιβίωσης, μια και μόνο κακή σοδειά ή φυσική καταστροφή ήταν αρκετή για να επιφέρει μαζικό λιμό. Κυριαρχούσε ακόμα η δουλοπαροικία που κληρονομείτο από γενιά σε γενιά. Επιπλέον, επί γενεές μεγάλες περιοχές της κεντρικής και βόρειας Ευρώπης ρημάζονταν από ορδές γοτθικών φυλών και ούνων, ενώ επί αιώνες μαίνονταν οι ιδιωτικοί πόλεμοι φεουδαρχών βαρόνων.
Στην εξαίρετή του μελέτη, η οποία γράφτηκε τη δεκαετία του ’50, εγκαινίασε και παραμένει σημείο αναφοράς στο πεδίο έρευνας για τα μεσαιωνικά κινήματα, ο Ν. Κον εντοπίζει τα αίτια της εμφάνισης του επαναστατικού χιλιασμού στις ραγδαίες κοινωνικο-οικονομικές αλλαγές (Κον, 2006:51) που λαμβάνουν χώρα στη βόρεια Ευρώπη προς το τέλος του Μεσαίωνα, οπότε κάνουν την εμφάνισή τους οι πρώτες «καπιταλιστικές νησίδες».
Στα πλαίσια της φεουδαρχικής, αγροτικής κοινότητας και των «τιμαριακών εθίμων» εξασφαλιζόταν η επιβίωση της κοινότητας και κατ’ επέκταση η διαιώνιση του κοινωνικού συστήματος. Μέχρι τότε, η εκμετάλλευση της αγροτικής κοινότητας από τον τοπικό άρχοντα, παρότι σκληρή κι επαχθής, είχε όρια και φραγμούς, δεν ήταν ασύδοτη. Αυτά τα όρια της «ανεκτικής εκμετάλλευσης» που εξασφάλιζαν τη διαιώνιση της φεουδαρχίας και την επιβίωση των χωρικών, φαίνεται πλέον να παραβιάζονται καθώς αναπτύσσονται νέες παραγωγικές σχέσεις, με τίμημα όμως τον αφανισμό στην κυριολεξία των εξαθλιωμένων «αβράκωτων» της υπαίθρου, οι οποίοι αποτελούν πλέον το υπό διαμόρφωση κουρελοπρολεταριάτο των πόλεων της μανιφατούρας και των λιμανιών της εμπορευματικής ανάπτυξης. Καθώς προχωρούσε η καταστροφή του παραδοσιακού τρόπου της αγροτικής ζωής με τις πρωτοεμφανιζόμενες σχέσεις παραγωγής, η γενίκευση της φτώχειας και η εξαθλίωση των ακτημόνων που συρρέουν κατά χιλιάδες στις πόλεις, γίνονται ο βασικός λόγος της χιλιαστικής έξαρσης, εφόσον η επιστροφή στον «παραδοσιακό» τρόπο ζωής αποδεικνύεται όλο και πιο αδύνατη. (σελ. 53-54)
Η απότομη επιδείνωση της ζωής των εξαθλιωμένων αγροτών στη διάρκεια του Μεσαίωνα, εξωθεί αγροτικές κοινοτικές σε απελπισμένες απόπειρες μεσσιανικού «καθαρμού» και κατάλυσης της «διαβολικής εξουσίας». Τα μεσσιανικά κινήματα, λυτρωτικά επαναστατικά κινήματα των φτωχών, εμφανίζονται με ολοένα και μεγαλύτερη συχνότητα στην Ευρώπη, από τα τέλη του 11ου αιώνα. Ειδικότερα στη Βόρεια Ευρώπη (σημερινό Βέλγιο και β. Γαλλία), η παράδοση του επαναστατικού χιλιασμού φτάνει ως τα μέσα του 14ου αιώνα, ενώ στην κοιλάδα του Ρήνου (Πόλεμος των Χωρικών) και σε ορισμένες περιοχές της νότιας και κεντρικής Γερμανίας, χρονολογείται από τα μέσα του 13ου ως τη Μεταρρύθμιση κατά το 16ο αιώνα. Ομοίως και η πάλη της πρώιμης αστικής τάξης απέναντι στη φεουδαρχία, πήρε τη μορφή ποικίλων αιρέσεων (Αλγιβήνοι, λουθηριανοί, καλβινιστές και πλήθος άλλων), ενίοτε ένοπλων. Στην Αγγλία τα κινήματα και οι εξεγέρσεις των Diggers και Levellers, ερμηνεύοντας κατά το δικό τους ριζοσπαστικό τρόπο τη Βίβλο, τραντάζουν τη συμμαχία κοσμικής και εκκλησιαστικής τάξης. Οι Levellers (ισοπεδωτές) βαπτίστηκαν έτσι από τους άρχοντες, γιατί ξήλωναν και κατέστρεφαν τις περιφράξεις που οριοθετούσαν ατομικές κυριότητες σε κοινές γαίες. Οι Diggers (σκαφτιάδες) καταλάμβαναν και καλλιεργούσαν αυτές τις γαίες, διεκδικώντας κοινοκτημοσύνη, συντροφικότητα και ελευθερία. Παρόλο που αρνούνταν τη χρήση όπλων, οι Diggers υπέστησαν άγρια και αιματηρή καταστολή από μισθωμένους οπλοφόρους των τσιφλικάδων.
Τυπικά χαρακτηριστικά του κοινοτικού μεσσιανισμού
Η παράδοση του πληβειακού μεσσιανισμού, είχε σαν κύρια χαρακτηριστικά την κοινοτική αλληλεγγύη και την αντιπλουτοκρατική στάση (σελ. 100, 104, 120-121). Στην εποχή της γενικής δυστυχίας, ο κοινοβιακός, συντροφικός βίος έδινε άμεσα ωφελήματα στα φτωχά λαϊκά στρώματα, προπάντων υλικά και παρουσιάζονταν ως η μόνη δυνατή διέξοδος στον κοινωνικό και ηθικό βούρκο των χρόνων εκείνων, δίνοντας προλεταριακά χαρακτηριστικά κινήματος στις κοινότητες αγάπης της εποχής. Ο εξισωτικός κοινοτικός μεσσιανισμός (σελ. 102, 108, 127, 246) θα επιχειρήσει βίαια να εκκοσμικεύσει τις Αποκαλυπτικές Προφητείες (σελ. 21, 23) και τη μεσσιανική προσδοκία και να οδηγήσει όχι πλέον στο βασίλειο του Θεού, αλλά σ’ αυτό της ισότητας επί της γης, αίροντας κάθε “πόνο και οδυρμό”. Τα κοινωνικά χαρακτηριστικά των χιλιαστικών κινημάτων της εποχής αρχικά εμφανίζονται ως θρησκευτική διαφωνία με πλανόδιους ιεροκήρυκες που αντιγράφουν τη ζωή και τη δράση των αποστόλων (σελ. 35-38), της εθελούσιας φτώχιας (σελ. 164) και του μυστικιστικού διαλογισμού (σελ. 168). Σ’ αυτό μπορούμε εύκολα να ξεχωρίσουμε την άμετρη πίστη στο Εσχατολογικό δόγμα (16-17), την εμφάνιση αμέτρητων μεσσιών (σελ. 40-48), σωτηριολόγων τυχοδιωκτών (σελ. 62) και αργότερα τη μεσσιανική, εμμονική-μεγαλομανή (σελ. 185-187) μηδενιστική βία (σελ. 65, 99, 106, 127) των εξεγερμένων αγροτικών “κομμούνων” (σελ. 94).
Στη μελέτη του Ν. Κον, παρελαύνουν με πολύ γλαφυρή γλώσσα, μοναστικά τάγματα, σταυροφόροι και χιλιαστικές αιρέσεις, συλλογικές, κατεπείγουσες, επικείμενες, ουτοπικές και θαυματουργές, μέσα και από μεσαιωνικά κείμενα που η μεσσιανική βιαιότητά τους σοκάρει φορές-φορές, μέσα και από άγριες έως κανιβαλικές φιγούρες πολεμιστών (Ταφούρ). Χιλιαστικές αιρέσεις (Θαβωρίτες, Αναβαπτιστές, Ιωακειμίτες, μαστιγούμενοι, Μεγαλόστομοι, Χουσίτες και πολλοί άλλοι) αναγκάζονται να αναλάβουν “αδιαμεσολάβητη” επαναστατική δράση, χωρίς να ελπίζουν πλέον στην εκκλησία ή στους εκπροσώπους του θεού επί της γης.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχουν οι ενότητες “Μια ελίτ ανήθικων υπερανθρώπων” (α και β), σελ. 154-196), όπου εκτίθεται όλη η διαδικασία «απόσπασης» των αιρεσιαρχών οι οποίοι καταλήγουν σκληρότεροι εκμεταλλευτές των κοινοτήτων απ’ ότι οι προκάτοχοί τους, ζώντας μέσα σε προκλητική χλιδή, επιδεικτική ακολασία και αμοραλισμό, ασκώντας περιττή μηδενιστική βία έξω από κάθε έλεγχο. Το αίτημα της κοινοκτημοσύνης των πρώτων χριστιανικών κοινοτήτων, η ισόποση-εξισωτική μοιρασιά του πλούτου, ο ελεύθερος έρωτας, η άρνηση εργασίας και στράτευσης, αναβιώνουν στις κοινότητες των Αδαμιτών και του Ελεύθερου Πνεύματος (σελ. 157, 195, 230). Οι ομοιότητες σε μορφή και περιεχόμενο με κοινοτιστικές-μεσσιανικές αντιλήψεις της σύγχρονης εποχής είναι εξόφθαλμη και επισημαίνεται συχνά από το συγγραφέα, σε σημείο που να καλεί ως αναρχικά τα χιλιαστικά κινήματα. Έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον πως στα επιθετικά κείμενα του Επαναστάτη του Ρήνου, γνώστη της μεσσιανικής/Αποκαλυπτικής γραμματείας, πλάι στην εξισωτική του κοινοκτημοσύνη προβάλλει πρωτόλειος ο εθνικισμός (σελ. 128), ενώ πλάι στον διακηρυγμένο αρχικά αυστηρό πουριτανισμό (σελ. 138-140, 284-285) εμφανίζεται ο ακραίος αμοραλισμός (σελ. 185, 191, 192, 229, 332) ως αποτέλεσμα της μηδενιστική βίας και της εδραίωσης-απόσπασης των αιρεσιαρχών, για όσο επικρατούν, οπότε αποδεικνύονται βιαιότεροι των προκατόχων τους.
Όμως ο συγγραφέας, κάνοντας ένα άλμα στη συνέχεια της ανάπτυξης των στοιχείων και της επιχειρηματολογίας του, φτάνει στο συμπέρασμα να θεωρεί το μεσσιανισμό εν γένει μήτρα του ολοκληρωτισμού και μας δίνει, με χαρακτηριστικά επιπόλαιη βιασύνη, φύρδην-μύγδην, τα σχετικά στερεοτυπικά αντιδραστικά κλισέ, χωρίς καμία επιχειρηματολογία.
Ο κοινοτικός ή ατομικός μεσσιανισμός (τύπου black block στην εποχή μας), αποτελεί τη βουλησιαρχική εκδήλωση της απέλπιδας (αναπόφευκτης για το μεσαίωνα) προσπάθειας των ταπεινών της γης να παρακάμψουν τις προϋποθέσεις υπέρβασης της εκμετάλλευσης και της καταπίεσης. Στην εποχή μας, η απελπισία αυτή γεννιέται στο πεδίο της υπερεκμετάλλευσης της εργασίας και της φύσης, της μεσσιανικής βουλησιαρχίας για επίλυση του ζητήματος “εδώ και τώρα”, του ανορθολογισμού που προέρχεται από την απαξίωση της επιστήμης και των κατακτήσεών της, την παραγνώριση της επιστημονικής διαλεκτικής μεθόδου στο έδαφος της υποχώρησης του επιστημονικού σοσιαλισμού, παρά τα προβλήματα και τις αντιφάσεις, στη θεωρία και στην πράξη.
Πρόκειται για ένα βιβλίο το οποίο έμμεσα αποκαλύπτει στον υποψιασμένο αναγνώστη, κάποιες πολύ ενδιαφέρουσες κοινοτοπίες μεταξύ του αγροτικού κοινοτισμού και του σύγχρονου μεσσιανισμού: του ανορθολογισμού (εξ ου η αντιδιαλεκτική), του μυστικισμού (εξ ου ο ιδεαλισμός), του μεσσιανισμού, της μηδενιστικής βίας και του αμοραλισμού.
Αξίζει τέλος να σημειωθεί η πολύ καλή μετάφραση του ακάματου Β. Τομανά (εκδόσεις Νησίδες), η οποία μας δίνει, παρά τις αστοχίες περί «ολοκληρωτισμού», ένα ζωηρό, γλαφυρό κείμενο που ρέει κρατώντας αμείωτο το θεματικό ενδιαφέρον ως το τέλος.
Παύλος Μουρουζίδης
