Η Μαρία Τσαρτσιανίδου από το Δίστομο για το μαρτυρικό Μεσόβουνο: "Οι τρεις σταυρώσεις ενός προσφυγικού οικισμού"
"Δίστομο - Μεσόβουνο"
Για το μαρτυρικό Μεσόβουνο Εορδαίας μίλησε η Μαρία Τσαρτσιανίδου, υποψήφια διδάκτωρ Πολιτικών Επιστημών ΑΠΘ, στις πολυήμερες εκδηλώσεις μνήμης για τα 82 χρόνια από τη Σφαγή του Διστόμου από τους Ναζί, που διοργάνωσε ο Δήμος Διστόμου – Αράχωβας – Αντίκυρας .
Τίτλος - Μεσόβουνο: Οι τρεις σταυρώσεις ενός προσφυγικού οικισμού
Διαβάστε ένα απόσπασμα της ομιλίας από τη διημερίδα που πραγματοποιήθηκε στις 6 και 7 Ιουνίου 2026, στο Μουσείο Θυμάτων Ναζισμού Διστόμου:
"Το Μεσόβουνο Εορδαίας φέρει στο όνομά του ένα από τα χαρακτηριστικότερα ίχνη της ανταλλαγής πληθυσμών του 1923. Ως τότε λεγόταν Κρέμιτσα και κατοικούνταν από 1.468 τουρκόφωνους μουσουλμάνους. Το 1924 αντικαταστάθηκαν από 220 οικογένειες Ποντίων προσφύγων, 805 άτομα συνολικά. Τον Οκτώβριο του 1940, η τελευταία προπολεμική απογραφή βρήκε εκεί 1.171 κατοίκους.
Ο οικισμός αυτός υπέστη τρεις διαδοχικές καταστροφές κατά τη γερμανική Κατοχή: τον Οκτώβριο του 1941, τον Μάιο του 1943 και τον Απρίλιο του 1944. Συνολικά 268 έως 279 κάτοικοί του εκτελέστηκαν. Πρώτον, η πρώτη σφαγή τεκμηριώνεται στα αρχεία που κατατέθηκαν ενώπιον του Διεθνούς Στρατοδικείου της Νυρεμβέργης, μια πρώτη περίπτωση γερμανικού εγκλήματος κατοχής με άμεση δικαστική διάσταση σε διεθνές επίπεδο. . Δεύτερον, η αλυσίδα γεγονότων που οδήγησε σε αυτήν αναδεικνύει τον ρόλο της ελληνικής δοσιλογικής διοίκησης όχι απλώς ως παρατηρητή, αλλά ως ως συντελεστή της κατοχικής βίας.
Οι προσφυγικοί οικισμοί που δημιουργήθηκαν μετά το 1923 στην ελληνική ύπαιθρο δεν εντάσσονταν τυχαία στον αντιστασιακή δράση κατά της Κατοχής. Η πολιτική εγκατάστασής τους υπό συνθήκες οικονομικής και κοινωνικής περιθωριοποίησης δεν πέτυχε τον δηλωμένο σκοπό της· αντιθέτως, διαμόρφωσε κοινότητες με ισχυρή συλλογική συνείδηση και χαμηλή ανοχή στην αυθαιρεσία εξουσίας. Το Μεσόβουνο ανήκε σε αυτή την κατηγορία.
Για να κατανοηθεί η τύχη του Μεσόβουνου, χρειάζεται να δούμε πρώτα τη φύση της γερμανικής κατοχής. Στρατόπεδα συγκέντρωσης, καταναγκαστική εργασία, συστηματικοί βομβαρδισμοί αστικών κέντρων, τρομοκρατία των κατακτημένων, με τους αμάχους να αποτελούν περισσότερα από τα μισά θύματά του.
Η διαταγή του Στρατάρχη Βίλχελμ Κάιτελ της 16ης Σεπτεμβρίου 1941 ορίζει τον «κανόνα των αντιποίνων»:
«Πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι μια ανθρώπινη ζωή σ’ αυτές τις χώρες συχνά δεν μετράει και ο εκφοβισμός επιτυγχάνεται μόνο με ασυνήθιστη σκληρότητα. Ως αντάλλαγμα για την απώλεια ενός Γερμανού στρατιώτη θα πρέπει γενικά να ισχύει αναλογικά η εκτέλεση 50–100 κομμουνιστών.»
Εντός αυτής της λογικής τα αντίποινα δεν ήταν αντίδραση σε πράξεις ατόμων αλλά τιμωρία πληθυσμών. Τον Δεκέμβριο του 1942 νέα διαταγή κατοχύρωνε ρητά την ατιμωρησία: «Κανένας Γερμανός στρατιώτης που συμμετέχει σε επιχειρήσεις εναντίον των συμμοριτών δεν θα λογοδοτήσει για τη βίαιη συμπεριφορά του από πειθαρχικής και νομικής απόψεως.»
Τον Μάιο του 1941, στο πλαίσιο της αντιστασιακής οργάνωσης «Ελευθερία» — πρώτη οργανωμένη ένοπλη αντίσταση σε κατεχόμενη ευρωπαϊκή χώρα — δημιουργήθηκε τοπικός πυρήνας στο χωριό. Οι Μεσοβουνιώτες αρνήθηκαν συλλογικά να παραδώσουν τη σοδειά τους στις κατοχικές αρχές· αποθήκευσαν κρυφά όπλα από εγκαταλελειμμένες στρατιωτικές αποθήκες και επιχείρησαν σαμποτάζ κατά της σιδηροδρομικής γραμμής στο Μουχαρέμ Χάνι.
Τα ξημερώματα της 23ης Οκτωβρίου 1941, δύναμη άνω των 800 στρατιωτών — το 2ο τάγμα του 433ου Γερμανικού Συντάγματος Πεζικού υπό τον ταγματάρχη Λούντβιχ Γκίμπελ — κύκλωσε το χωριό με 40 αυτοκίνητα. Διαχωρίστηκαν οι άντρες ηλικίας 16 έως 69 ετών. Ακολούθησε εκτέλεση «ομαδικώς και δι’ αυτομάτων όπλων». Ο 19χρονος Θεόδωρος Ακριτίδης υπήρξε ο πρώτος τουφεκισμένος αντιστασιακός της ηπειρωτικής Ελλάδας. Άλλοι 100 κάτοικοι φυλακίστηκαν στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Πτολεμαΐδας. Το χωριό πυρπολήθηκε — 195 από τα 200 σπίτια κάηκαν. Τα περίπου 900 γυναικόπαιδα διασκορπίστηκαν στους νομούς Κοζάνης, Ημαθίας και Φλώρινας.
Τα γεγονότα αυτά τεκμηριώνονται στη δίκη NMT 7 της Νυρεμβέργης («Hostage Case»). Το έγγραφο NOKW-1073 (Prosecution Exhibit 111) αναφέρει:
«Κατά τη διάρκεια έρευνας για όπλα στο Μεσόβουνο (35 χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Κοζάνης), Γερμανοί στρατιώτες δέχθηκαν πυρά από τυφέκια και πολυβόλα. Κατ’ εντολή της Μεραρχίας, τα εν λόγω χωριά αντιμετωπίστηκαν με μεγαλύτερη αυστηρότητα στις 23 Οκτωβρίου. Αμφότεροι οι οικισμοί κατεδαφίστηκαν. Οι άρρενες κάτοικοι ηλικίας 16 έως 60 ετών (142 άτομα) εκτελέστηκαν, γυναίκες και παιδιά μετοικήθηκαν.»
Το Μεσόβουνο αναφέρεται επίσης στο κατηγορητήριο της Διεθνούς Δίκης της Νυρεμβέργης (IMT, Count 3):
«Στην Ελλάδα, τον Οκτώβριο του 1941, εκτελέστηκαν οι άρρενες κάτοικοι ηλικίας 16 έως 60 ετών των ελληνικών χωριών Αμπελόφυτο, Κλειστό, Κυδωνιά, Μεσόβουνο, Σέλλι, Άνω Κερδύλια και Κάτω Κερδύλια — συνολικά 416 άτομα.»
[IMT, Indictment, Count Three – War Crimes, Avalon Project, Yale Law School]
Το 1942 οι επιζώντες άρχισαν να επιστρέφουν και να ξαναχτίζουν. Τον Μάιο του 1943, γερμανικά τμήματα επέστρεψαν και κατέστρεψαν τα νέα σπίτια και καλύβες. Η δεύτερη αυτή καταστροφή δεν συνοδεύτηκε από μαζικές εκτελέσεις — ήταν η βία ως τιμωρία της ίδιας της θέλησης επιβίωσης.
Ο Ανώτερος Στρατιωτικός Διοικητής Νοτιοανατολικής Ευρώπης Αλεξάντερ Λερ είχε διατυπώσει τη σχετική πολιτική στη διαταγή της 14ης Ιουλίου 1943: «Αυτές οι περιπτώσεις θα πρέπει να αντιμετωπίζονται με αντίποινα [...] Στις περισσότερες περιπτώσεις ο πληθυσμός υποστηρίζει τις συμμορίες.» Η ολική ενοχοποίηση του άμαχου πληθυσμού δεν ήταν επιχειρησιακό συμπέρασμα αλλά αφετηρία.
Στις 22–24 Απριλίου 1944, στο πλαίσιο της επιχείρησης Μαγιάτικη Καταιγίδα με διαταγή του διοικητή Καρλ Ζύμερς, τμήματα της Βέρμαχτ και μονάδες SS, μαζί με Έλληνες δωσίλογους του Εθελοντικού Σώματος υπό τον συνταγματάρχη Γεώργιο Πούλο, εξαπέλυσαν την τρίτη και πλέον αιματηρή φάση.
Ο κατοχικός επιθεωρητής νομαρχιών Μακεδονίας Αθανάσιος Χρυσοχόου αποτύπωσε στην έκθεσή του ό,τι συνέβη: «Κατεστράφη παν ό,τι είχεν υπολειφθή εκ της κατά το έτος 1941 καταστροφής [...] φονεύοντα πάντα κάτοικον όστις επεχείρει έστω και εκ φόβου να διαφύγη, αδιακρίτως φύλου και ηλικίας.» Η φράση «αδιακρίτως φύλου και ηλικίας» δεν χρειάζεται σχόλιο — προέρχεται από πηγή που δεν διακρινόταν για συμπάθεια προς το αντιστασιακό κίνημα.
Συνολικά εκτελέστηκαν 150 άτομα, ενώ άλλοι 100 μεταφέρθηκαν στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Πτολεμαΐδας. Στις επιχειρήσεις αυτές έπεσαν και τέσσερις Σοβιετικοί στρατιώτες — οι Αλεξέι, Αντρέι, Ρούμπεν και ένας Πολωνός — που βρίσκονταν με τμήματα του ΕΛΑΣ περίπου εξακόσια μέτρα βόρεια του χωριού. Καθυστέρησαν τις γερμανικές δυνάμεις δίνοντας χρόνο στους κατοίκους να διαφύγουν προς τα βουνά — και εκτελέστηκαν από τους Γερμανούς. Ήταν θαμμένοι στο σημείο που έπεσαν έως το 1990, οπότε τα οστά τους μεταφέρθηκαν στο κεντρικό μνημείο του χωριού, όπου αναπαύονται μαζί με 315 κατοίκους.
Το Μεσόβουνο κάηκε τρεις φορές. Αυτό, από μόνο του, το καθιστά αντιπροσωπευτικό, όχι εξαιρετικό. Συμπυκνώνει σε έναν μικρό ορεινό οικισμό δύο φαινόμενα που καθόρισαν τη μορφή της κατεχόμενης Ελλάδας: τη ναζιστική κατοχική βία στη θεσμική της λογική και την εαμική αντίσταση στην κοινωνική της ρίζα. Το πρώτο έχει αφήσει πίσω του αρχεία, εκθέσεις, δικαστικά έγγραφα, μια γραφειοκρατία εγκλήματος που τεκμηριώνει τον εαυτό της με ακρίβεια. Το δεύτερο αναπτύχθηκε μέσα από την οργάνωση του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ, τα οποία κατόρθωσαν να εκφράσουν αυτό που κοινότητες όπως το Μεσόβουνο είχαν ήδη αποφασίσει: ότι απέναντι στον κατακτητή η σιωπή δεν συνιστά ουδετερότητα".
