www.kozani.tv 22

PAFILIS 11 2016 WB 836x182 ANIM

Pantelidis banner 2 2022

banner4

banner1

Ποντιακές λέξεις με αρχαιοελληνική προέλευση | Τα ωτία, κιφάλ, ρωθώνια, τρυπία, παλλικάρ, κόρδας | της Δέσποινας Μιχαηλίδου - Καπλάνογλου (video)

κοζάνη, ειδήσεις, νέα, Πτολεμαΐδα Στην σημερινή δημοσίευση θα δούμε 6. λέξεις που έχουν αρχαιοελληνική προέλευση που μαζί με άλλες αποτελούν τα μέρη μια ποντιακής λύρας ή κεμεντζέ του ''Εθνικού'' οργάνου

των Ποντίων που αποτελεί αδελφόν μουσικό όργανο με την Κρητική λύρα.

. Είναι οι λέξεις 1 .Τα ωτία ,τα αυτιά της λύρας ή Κλειδιά- 2.Το κιφάλ , η κεφαλή ή Κλειδοκράτορας - 3.Τα ρωθώνια ή,Ρουθούνια ή Οπές ηχείου - 4 .Τα τρυπία ή οι μικρότερες οπές .- 5. Το παλλικάρ ,ή Παλλικάρι ή Χορδοστάτης (σημείο εκκίνησης ή «αγκυροβόλησης» των χορδών) και 6. Τα κόρδας ,Χορδές

Υπαρχουν ακομη :

Το κυρίως σώμα του οργάνου, ονομάζεται "σκάφος", είναι φιαλόσχημο και συγκροτείται από: Το καπάκι ή καπάκ , κάλυμμα που είναι η άνω επιφάνεια του σκάφους.

Ο βραχίονας, ή λαιμός, ή γούλα, ή μπράτσο.που είναι το πάνω μέρος του οργάνου που βαστάει ο λυράρης με το αριστερό χέρι.

Η ράχη (ή ράshια), ή πλάτη, το πίσω μέρος του οργάνου.

Η ψυχή, ή στυλάρ, ή στουλάρ, πρόκειται για ένα ευλύγιστο σχετικά ξύλο που είναι σφηνωμένο στο εσωτερικό του οργάνου μεταξύ ηχείου (καπακιού) και της πλάτης (ράχης).

Τα μάγουλα, ή μάγλα λέγονται οι πλευρές (δεξιά και αριστερά) του οργάνου (σκάφους)

Ο γάιδαρον Καβαλάρης, γάιδαρος ,καβαλάρης, γέφυρα

Και βεβαιως Το Τόξο ή "τοξάρ" ή "δοξάρι" είναι ξεχωριστό εργαλείο και απαραίτητο για τη χρήση του οργάνου. Το όνομά του προέρχεται από το τόξο που δημιουργούν οι ίνες του. Πρόκειται για μακρύ ξύλινο όργανο, μήκους περίπου 60 εκατοστών, που φέρει δύο πλευρές η μπροστινή πλευρά φέρει δέσμη ινών που καταλήγουν στις άκρες του, η πάνω που λέγεται "μύτη" και η κάτω που λέγεται "τακούνι".

ΠΟΝΤΙΑΚΗ ΛΥΡΑ

Η ποντιακή λύρα είναι έγχορδο μουσικό λαϊκό όργανο το οποίο παίζεται κυρίως από Έλληνες του Πόντου. Το όργανο ανήκει στην κατηγορία των εγχόρδων τοξοτών μουσικών οργάνων, που χειρίζονται με δοξάρι( τοξάρ). Συνήθως, παίζεται με συνοδεία άλλου ενός οργάνου ( νταούλι). Το μήκος του κυμαίνεται από 55 μέχρι 60 εκατοστά.

Ιστορικά, η λύρα ήταν ένα έγχορδο μουσικό όργανο των Βυ¬ζαντινών.

Η βυζαντινή λύρα επέζησε αναλλοίωτη στα Βαλκάνια, ως βαλκανική gadulka, ως λύρα του Αιγαίου (ποντιακή και κρητική), και ως γιουγκοσλαβική gusla.

Η ποντιακή λύρα δεν πρέπει να συγχέεται με τη λύρα των αρχαίων Ελλήνων που ανήκει στην οικογένεια της άρπας και παίζεται με πλήκτρα.

ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΠΟΝΤΙΑΚΗΣ ΚΑΙ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΛΥΡΑΣ

-- Η ποντιακή λύρα

Η ποντιακή λύρα (κεμεντζές) είναι στενόμακρη, το καπάκι κατασκευάζεται από ξύλο πεύκου η΄ή έλατο), το πίσω μέρος (πλάτη) από ξύλο κοκκύμελου (άγριο τζάνερο), καθώς και τουτ (μουριά), ή καρυδιάς κ.ά., . Είναι τρίχορδη, κουρδίζεται όπως η κρητική, αλλά ο εκτελεστής πατάει τα δάχτυλα επάνω στις χορδές, όπως και στο βιολί, και πατάει ταυτόχρονα και τη μεσαία πάντα χορδή.

Την ποντιακή λύ¬ρα την κρατάει όρθια, προς τα κάτω, χωρίς να ακουμπά πουθενά. Έτσι, ο λυράρης μπορεί να κινείται με ευχέρεια ανάμεσα στον κύκλο των χορευ¬τών, τραγουδώντας και συνάμα προκαλώντας τους χορευτές σε χορευτικό μεθύσι.

-- Η κρητική λύρα

Η κρητική λύρα κατασκευάζεται από μονοκόμματο ξύλο οξιάς ή δάφνης ή μουριάς. ή αγριελιάς. Παίζεται με δοξάρι που έχει τρίχες αλόγου, ενώ προσθέτουν μερικές φορές στο ξύλο του δοξαριού μικρά κουδουνάκια, τα γερακοκούδουνα.

Η κρητική λύρα παίζεται με το λυράρη, που τις περισσότερες φορές ακουμπά το πόδι του πάνω σ’ ένα σκαμνί και βάζει τη λύρα πάνω στο γόνα¬το, σαν ένα μικρό βιολοντσέλο. Δεν πιέζει τα δάχτυλά του πάνω στις χορ¬δές, αλλά τα νύχια από τα πλάγια, σαν να τις "τσιμπάει".

-- Κρητικοί και οι Πόντιοι

Τόσο οι Κρητικοί όσο και οι Πόντιοι, κατασκευάζουν μόνοι τους τις λύρες τους, που μόνο αυτοί μπορούν να παίζουν. Τις μελωδίες τους και τα μουσικά τους τσακίσματα, δεν μπορεί να τα μιμηθεί κανείς άλλος. Μόνο από πατέρα σε γιο μεταφέρονται. Αυτό ισχύει όμως και γενικά για τη λαϊ¬κή μουσική και τα όργανά της.

Οι δυο λύρες έχουν διαφορές στο σχήμα. Η ποντιακή έχει σχήμα μπουκαλιού, ενώ η κρητική λύρα είναι στενόμακρη και με στρογγυλεμένες άκρες.

-Καταγωγή

Ένας σπουδαίος μουσικός ερευνητής βαθύς γνώστης, δάσκαλος και συγγραφέας της αρχαιοελληνικής, βυζαντινής και δυτικής (ευρωπαϊκής) μουσικής ήταν ο Αρχιεπίσκοπος Χρύσανθος του Δυρραχίου που καταγόταν από τη Μάδυτο. Ο Χρύσανθος σημειώνει χαρακτηριστικά ότι από τα μέσα του 15ου αιώνα υφίστανται τριών ειδών.

Η τρίχορδη λύρα, η οποία ήταν αποκλειστικό μουσικό όργανο των Ελλήνων του Πόντου.

Η τετράχορδη λύρα, που αναπτύχθηκε στη Δύση και ονομάστηκε βιολί, και

Η επτάχορδη λύρα, που έφερε το αραβοπερσικό όνομα Κεμάν ή Κεμενέ, που ίσως και αυτό ν΄ αποτελούσε αρχικά όργανο των Ελλήνων του Πόντου που το χρησιμοποιούσαν σε πολύ επίσημες γιορτές.

Άλλοι ιστορικοί του είδους θεωρούν την ποντιακή λύρα παραλλαγή του τρίχορδου αραβικού οργάνου Ρεμπάμπ.

Υλικό κατασκευής της λύρας

Είναι το ξύλο κοκκύμελου (άγριο τζάνερο), καθώς και καρυδιάς κ.ά., ενώ του καπακιού το ξύλο πεύκου ΄ή έλατου.

Υλικό κατασκευής του τοξαρίου

Οι ίνες του τοξαρίου είναι τρίχες ουράς αρσενικού, βαρβάτου, μαύρου ή λευκού αλόγου και ονομάζονται "τσάρια."

Η ΑΡΧΑΙΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΤΩΝ ΛΕΞΕΩΝ

-- .Λύρα ή Κεμεντζές

Η ονομασία του μουσικού οργάνου είναι λύρα που έχει σαν πρόθεμα τον τόπο προέλευσης και χρήσης τον Πόντο.

Ετυμολογικά αρχικά ήταν η ΄λέξη λύρα < αρχαία ελληνική λύρα Που αργότερα, δόθηκε και για έγχορδο όργανο με δοξάρι.

Έκτος από την λέξη λύρα χρησιμοποιούσαν για αυτό το όργανο και την λέξη ο κεμεντζές ή κεμεντζέ (θηλυκό, η), πιθανότερα να προέρχεται από την Περσική λέξη «καμάτσια» που ως είδος λύρας εμφανίσθηκε στη Β. Περσία τον 10ο αιώνα (μ.Χ.),

Άλλοι όμως θεωρούν πιθανή προέλευση της λέξης ''κεμεντζές '' από την αρχαία ελληνική λέξη κέλης (= σκάφος) με μετάπτωση του λ σε μ.

ΟΙ ΛΕΞΕΙΣ ΤΩΝ ΜΕΡΩΝ ΤΟΥ ΜΟΥΣΙΚΟΥ ΟΡΓΑΝΟΥ

1..Τα ωτία

Προέρχεται από την αρχαιοελληνική λέξη . ους < αρχαία ελληνική οὖς

ώτα < ὦτα, πληθ. του οὖς,Η ονομασία "ούς" σχετίζεται ετυμολογικά με την λέξη "φως".

Στην νεοελληνική αποδίδεται : Αυτιά.

Συγγενικές λέξεις ωτακουστής, ωταλγία, ωτασπίδα ωτικός ωτίτιδα

*************************************

2. Το κιφάλ

κεφάλι < αρχαία ελληνική κεφαλή

Στην νεοελληνική αποδίδεται : Κεφαλή

Συγγενικές λέξεις: κεφάλα κεφάλας , κεφαλάκι, κεφάλαιο, κεφαλαίος

κεφαλιά, κεφαλικός κεφαλώνω κέφαλος.

***********************************************************

3. Τα ρωθώνια

Προέρχεται από την αρχαιοελληνική λέξη : ρώθων < αρχαία ελληνική ῥώθων

Η λέξη ρουθούνι προέρχεται ετυμολογικά από τον τύπο ρωθώνιον, υποκοριστικό της λέξης ρώθων που χρησιμοποιούνταν ως ονομασία της μύτης. Ο τύπος ρώθων εικάζεται πως συνδέεται με τη λέξη ρόθος που δήλωνε κάθε είδους ήχο και θόρυβο (στην περίπτωση του ρώθων τον θόρυβο από το φύσημα της μύτης).

Συγγενικές λέξεις : ρουθουνίζω , ρουθούνισμα.

Στην νεοελληνική αποδίδεται :.Ρουθούνια.

****************************

4. Τα τρυπία

Προέρχεται από την αρχαιοελληνική λέξη τρύω,

τρύπα < ελληνιστική κοινή τρῦπα .

Συγγενικές λέξεις : αεροτρύπανο, αλεπότρυπα αλυσότρυπα αξετρύπωτος ατμοτρύπανο ατρύπητος άτρυπος ατρύπωτα

Στην νεοελληνική αποδίδεται :Τρυπούλες

************************************

5.Παλληκάρ

Προέρχεται πιθανότατα από το αρχαίο "πάλληξ" και "πάλλαξ" που σημαίνουν "νεαρός, νέος που δεν έχει φτάσει ακόμα στην εφηβία."

Οι λέξεις «παλληκάριον» και «παλληκάριν» υπάρχουν σε μεσαιωνικά ελληνικά κείμενα από τον 7ο αιώνα.

Στην νεοελληνική αποδίδεται παλληκάρι και λέγεται ο νέος άντρας, θαρραλέος, μαχητικός, γενναίος, τολμηρός//νεαρός, νιος, ανύπαντρος, εργένης.

*************************************

6. Τα κόρδας

Προέρχεται από την αρχαιοελληνική λέξη χορδή.

Στην νεοελληνική αποδίδεται Q χορδή ,χορδές

Συγγενικές λέξεις : ένχορδο , χορδίζω, κούρδισμα, κουρδιστήρι, κουρδιστός

κουρδισμένος , κουρδίζομαι ,κουρντίζω,ξεκουρδίζω.

******************************

ΑΛΛΕΣ ΛΕΞΕΙΣ- ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ

-- Kapak καπάκι < τουρκική kapak < παλαιά τουρκική kapak / kapgak < πρωτοτουρκική *Kap- (κάλυμμα) Το καπάκ Καπάκι, κάλυμμα Ηχείο

– Mπεχλιβάνης < τουρκική pehlivan < Περσική pahlavān,

-- Η γούλα

Γούλα < μεσαιωνική ελληνική γούλα λατινική gula («λαιμός»)

Λαιμός Ράχη, σημείο ανάπαυσης του αντίχειρα.

-- Ο γάιδαρον

Καβαλάρης, γάιδαρος , καβαλάρης, γέφυρα

γάιδαρος < μεσαιωνική ελληνική γαϊδάριον < αραβική ghaydhaar)

-- Το στυλάρ

Στειλιάρι < μεσαιωνική Ελληνική στειλειάριον υποκοριστικό του Ελληνιστική κοινή στείλειος

< αρχαία ελληνική στειλεός Στυλιάρι : ψυχή (εσωτερικό εξάρτημα του οργάνου)

*************************************************************

VIDEO με Κρητική και Ποντιακή μουσική που χορεύεται σε ρυθμό Πεντοζάλη και Κότσαρι, χωρίς στίχους.

Παίζει ο Στρατάκης και οι Αδερφοί Τσαχουρίδη στην εκπομπή ''Στην υγειά μας ρε παιδιά ''

Ακούστε τους ::

Δημοφιλή νέα...

Πληροφορίες για τα cookies

Τα cookies είναι σύντομες αναφορές που αποστέλλονται και αποθηκεύονται στον σκληρό δίσκο του υπολογιστή του χρήστη μέσω του προγράμματος περιήγησης όταν αυτό συνδέεται στο Ιντερνέτ. Τα cookies μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τη συλλογή και αποθήκευση δεδομένων του χρήστη όσο αυτός είναι συνδεδεμένος, για να του παράσχουν τις ζητούμενες υπηρεσίες και που ορισμένες φορές τείνουν να μην διατηρούν. Τα cookies μπορεί να είναι τα ίδια ή άλλων:

  • Technical cookies (τεχνικά cookies) που διευκολύνουν την πλοήγηση των χρηστών και τη χρήση των διαφόρων επιλογών ή υπηρεσιών που προσφέρονται από τον ιστό, όπως προσδιορίζουν τη συνεδρία, επιτρέπουν την πρόσβαση σε ορισμένες περιοχές, διευκολύνουν τις παραγγελίες & τις αγορές, συμπληρώνουν φόρμες & εγγραφές, παρέχουν ασφάλεια, διευκολύνουν λειτουργίες (βίντεο, κοινωνικά δίκτυα κλπ.).
  • Customization cookies (cookies προσαρμογής) που επιτρέπουν στους χρήστες να έχουν πρόσβαση στις υπηρεσίες σύμφωνα με τις προτιμήσεις τους (γλώσσα, πρόγραμμα πλοήγησης - browser, διαμόρφωση, κ.α.).
  • Analytical cookies (cookies ανάλυσης) που επιτρέπουν την ανώνυμη ανάλυση της συμπεριφοράς των χρηστών του Ιντερνέτ, επιτρέπουν την μέτρηση της δραστηριότητας του χρήστη και την ανάπτυξη προφίλ πλοήγησης για την βελτίωση των ιστότοπων.

Ως εκ τούτου, όταν έχετε πρόσβαση στον ιστότοπο μας, σύμφωνα με το Άρθρο 22 του Νόμου 34/2002 των Υπηρεσιών Κοινωνίας της Πληροφορίας, στην αναλυτική επεξεργασία των cookies ζητάμε τη συγκατάθεση σας για τη χρήση τους, με σκοπό να βελτιώσουμε τις υπηρεσίες μας. Χρησιμοποιούμε την υπηρεσία του Google Analytics για τη συλλογή ανώνυμων στατιστικών πληροφοριών όπως για παράδειγμα ο αριθμός των επισκεπτών στον ιστότοπο μας. Τα cookies που προστίθενται από την υπηρεσία Google Analytics διέπονται από τις πολιτικές απορρήτου του Google Analytics. Αν επιθυμείτε μπορείτε να απενεργοποιήσετε τα cookies από το Google Analytics.

Παρακαλούμε, σημειώστε ότι μπορείτε να ενεργοποιήσετε ή απενεργοποιήσετε τα cookies σύμφωνα με τις οδηγίες του προγράμματος πλοήγησης σας (browser).

Διαβάστε επίσης...

x

PAFILIS 001